پایگاه خبری الف 11 شهريور 1396 ساعت 12:02 http://alef.ir/vdca60nmy49nwi1.k5k4.html?507614 -------------------------------------------------- عنوان : روایتی عاشقانه از سرگذشت انقلاب بخش فرهنگی الف، 11 شهریور 96 -------------------------------------------------- متن : نامی که بهرام بیضایی برای شخصیت اصلی آینه های روبه رواش برگزیده نزهت است، یعنی پاکدامنی. به گزارش ایران آنلاین، نامی که بهرام بیضایی برای شخصیت اصلی آینه های روبه رواش برگزیده نزهت است، یعنی پاکدامنی؛ داستان در دو زمان می گذرد: سال ۵۷: فاجعه قلعه، خانه ها آتش گرفته و زنان ساکن آنجا افتاده اند زیر دست وپای مشتری های دیروز و متظاهرهای امروز. نزهت از آن میانه فرار می کند و به مردی ترسیده و کارمندمآب به نام قناعت پناه می برد، قناعت نزهت را می شناسد و قصه آغاز می شود. سال ۳۵: نزهت برای نجات جان تنها برادرش از جوخه اعدام، نامزدی اش را به هم می زند و تن می دهد به خواسته تیمسار اما پاسخش پیراهن خونین برادر است. پدر از غم فرزندان می میرد و نزهت از فامیل طرد می شود و برای انتقام از خودش به هیأت زنی خیابانی درمی آید که با دست پایین ترین مردان معاشرت می کند تا در ذهنش از ابهت و قدرت تیمسار هم انتقام بگیرد.داستان در رفت وآمد میان این سال ها روایت می شود و نزهت عشق ۲۲ساله قناعت به خویش را کم کم درمی یابد. نگارش فیلمنامه آینه های روبه رو در ۱۸بهمن ۵۸ به پایان رسید و برای نخستین بار در سال ۶۱ منتشر شد، اما هیچگاه اجازه به تصویر درآمدن نیافت. حالا پس از گذشت ۳۸ سال از تولد این داستان، محمد رحمانیان آن را به فیلم تئاتر درآورده است. رؤیا تیموریان، حبیب رضایی، بهنوش طباطبایی، داریوش ارجمند، هومن برق نورد، حمید امجد، هدایت هاشمی، افشین هاشمی، احسان کرمی و... از بازیگران این فیلم تئاتر هستند که تا نیمه شهریور در تالار وحدت روی صحنه خواهد رفت. در ادامه گفت وگوی ایران را با رحمانیان و چندوچون این اجرا می خوانید. این شیوه اجرایی را برای این برگزیدید که متن آینه های روبه رو فیلمنامه بود یا صرفاً اجرای یک فیلم تئاتر دغدغه تان بود؟ فیلم تئاتر را من اختراع نکردم، اساساً کار جدیدی نیست و خیلی هم علاقه مند دارد. مهم ترین اتفاقات تئاتری دهه 30 میلادی و تئاتر اکسپرسیونیسم با کارهایی افتاد که توسط اروین پیسکاتور با تلفیق سینما و تئاتر روی صحنه آمد. پیسکاتور بسیاری از کارهای برشت را بر اساس فیلم تئاتر طراحی و اجرا کرد، اصلاً خود برشت نمایشنامه هایی دارد که برای فیلم تئاتر نوشته شده اند، از جمله صعود ممانعت پذیر آرتورو اوئی که در پایان هر پرده فیلمی پخش می شود و این فیلم ها مرتبط با داستانی است که نمایشنامه درباره گانگسترهای شیکاگو تعریف می کند. داستان برشت کنایه ای به حزب نازی و گروه پلیسی اش، اس اس ها و گشتاپوست. برشت بین دنیای تبهکاران برلین و شیکاگو، به وسیله صحنه و تصاویر روی پرده فاصله ای ایجاد می کند. اجرای فیلم تئاتر دغدغه اصلی من نبود، پاسخ همانی است که خودت گفتی، فیلمنامه. درآوردن فیلمنامه به نمایشنامه کار سختی نیست، اما اتفاقی که در این فیلمنامه افتاده این است که در دو زمان متفاوت روایت می شود، از سال های 35 تا 40 و سال 57. شخصیت ها در طول فیلمنامه از میانسالی به جوانی برمی گردند و این رفت وبرگشت ها بسیار زیاد است؛ من دو راه حل داشتم، یکی اینکه بازیگران مختلفی انتخاب کنم و دیگر نیازی به این تصاویر نبود و هر دو داستان با تدابیر اجرایی روی صحنه اجرا می شد یا باید همان کاری که آقای بیضایی می خواست را انجام می دادم. من فکر می کنم آقای بیضایی نزهت را برای خانم سوسن تسلیمی نوشته بود، بنابراین او می خواسته به واسطه یک بازیگر کار ساخته شود. برای همین بازیگران را طوری انتخاب کردم که بتوانند در هر دو سن بازی کنند. دوستان دیگری ممکن است به راه حل های دیگری برسند، این راه حلی بود که درست یا غلط من به آن رسیده ام. در یغمای شاهانه خورشید، خودِ پیتر شفر برای شخصیت مارتین دوبازیگر تعیین کرده است، مارتین جوان و مارتین پیر، که کار را ساده می کند. آقای بیضایی در جریان شیوه این اجرا بود و آیا از او مشورت گرفتید؟ برعکس مجلس ضربت زدن، آینه های روبه رو کاری بود که آقای بیضایی سخت اجازه اجرایش را به من داد، یکی به دلیل دلبستگی عمیق ایشان به این فیلمنامه و یکی هم حتماً دنبال راهکار اجرایی بود. من در مورد راهکار اجرا با او مشورت نکردم اما به او قول دادم فیلمنامه را دقیقاً تبدیل به نمایش کنم، بدون ذره ای کم وکاست، بدون حذف حتی یک شخصیت و یک دیالوگ. برای بیضایی نوشتم من به عنوان یکی از عاشقان این اثر شاید بتوانم تنها ۵ یا ۱۰درصد به این کار و خواسته ها و بن اندیشه شما نزدیک شوم و امیدوارم روزی خود شما این کار را به اجرا یا سینما درآورید. فیلم هایی که می بینیم نه سینماست نه تئاتر، خودتان نام آنها را چه می گذارید؟ من مجبور بودم با حذف دیوار چهارم تصاویر را طوری انتخاب کنم که بازیگر روبه روی تماشاچی باشد، برای همین نمی توانستم دکوپاژ سینمایی بر آن اعمال کنم، در سینما و با دکوپاژ دست کارگردان باز است. بازیگران رو به دوربین حرف می زنند، مگر پلان های دونفری که روبه روی هم هستند و گفت و گو دارند و آنجا هم سنت رایج از پهلو را انتخاب کردم که مجبور به کات نشوم. اینها همه راه حل بود که چطور تماشاگر حتی در فیلم خودش را از اجرا جدا نداند.من 95 درصد کار را در یک برداشت بدون کات گرفتم که ارتباط تماشاگر و بازیگر قطع نشود، به جز بعضی جاها که خود آقای بیضایی خواسته از صحنه دیگری پلان شروع شود مجبور به کات دادن شدم. بله، اینها سینما نیست چون ملزومات تئاتری برای آن در نظر گرفته شده است، اما فیلم است. اینکه در چه لحظه هایی تصویر بر صحنه احاطه داشته باشد و قدرت نمایی کند به چه صورت انتخاب شد؟ این ایده هم باز از همان سنت فیلم تئاتر است، مثلاً تصویر غول آسای هیتلر بر پرده و مردم عادی کوچک روی صحنه، توضیحی برای نمایش قدرت بود. من هم در صحنه تجاوز تیمسار به دختر از این متد استفاده کردم. تصویر بزرگ تیمسار بر پرده و جثه کوچک دختر روی تخت روی صحنه، که معناهای دیگری هم در خودش دارد، اینکه قدرت های بزرگ به خود اجازه انجام هرکاری را می دهند. یا مثلاً نگاه رو به پایین زن خیابانی به مرد. من در جای جای کار از این تلفیق به نفع خود صحنه استفاده کردم، نه به نفع خودم، بلکه به نفع مفاهیم متفاوت، زمانی که دختر در فیلم روی صندلی نشسته و ادامه تصویر به صحنه می رسد، رابطه دختر و پدری را نشان می دهد که هیچگاه تمام نمی شود. نام اثر گاهی با شیوه بسیار همخوانی دارد، اینکه گاهی بازیگر در تصویر رو به ماست و خود او روی صحنه، پشت به ما، این را از فیلمنامه وام گرفتید؟ بله این در متن خود بیضایی است، مثلاً نزهت و مرد، سال ۵۷ در کافه با هم صحبت می کنند و نزهت در ۱۸سالگی اش می آید در شیشه کافه خودش را مرتب می کند، این کارهای بسیار پیچیده ای است که در سرتاسر متن موج می زند و من سعی کردم آن را ساد ه تر کنم. دلیل انتخاب این متن، با توجه به شرایط فعلی جامعه چه بود؟ به نظرم هر نمایشی از سوفوکل گرفته تا شکسپیر و بکت و چخوف بخشی از جامعه ما را دربرمی گیرد. آینه های روبه رو در مورد چرایی انقلاب است، چرا مردم انقلاب کردند و تنها نمایشنامه بیضایی است که مستقیماً به انقلاب می پردازد و دوسال بعد از انقلاب هم نوشته شده. منتها وجه عاشقانه اثر برای من بسیار جذاب بود. من بیست ساله بودم که نمایشنامه را از میدان انقلاب خریدم و در اتوبوس های دو طبقه لیلاند آبی در مسیر شهر زیبا آن را خواندم و تأثیر عمیقی روی من گذاشت. سال ها با آن زندگی کردم و با دوستانی چون حمید امجد و محمد چرمشیر با دیالوگ های این فیلمنامه خوش بودیم. چیزی که باعث شد به فکر اجرا و در ابتدا نمایشنامه خوانی این اثر بیفتم این بود که روزی در فیسبوک آقای ایرج رامین فر تصویری از صحنه پایانی آینه های روبه رو دیدم و متوجه شدم او اسکیس هایی برای دیگر آثار بیضایی هم دارد. با ایشان ارتباط گرفتم و پرسیدم آیا طرح های دیگری از آینه ها کار کرده و آیا در این صورت آنها را به من برای نمایشنامه خوانی می دهد تا در پس زمینه ها از این نقاشی ها استفاده کنم. ایشان پیشنهاد داد حالا که اینقدر به این متن علاقه داری چرا آن را اجرا نمی کنی! پیشنهاد بزرگ و سختی بود و خود او قول همکاری را در این اجرا داد. من متن اجرایی را نوشتم و تنها تفاوت با فیلمنامه در جدا کردن موشن پیکچر(Motion Picture) و پرده آبی و صحنه است. من از پیش تالار وحدت را برای اجرای صدام در اختیار داشتم که بخاطر مشکلات مالی متوقف شد و به جای آن آینه های روبه رو را که متنش مجوز گرفته بود، به صحنه بردم اما متأسفانه آقای رامین فر در این زمان به کانادا رفت و از همراهی ایشان محروم شدیم و تنها تصویر پایانی با امضای ایشان در اجرا هست. از منظر محتوایی چه قرابتی میان واقعه ای در سال ۵۷ با روزگار ۹۶ دیدید؟ در آینه های روبه رو گونه های مختلفی از عشق وجود دارد، عشق دختر به پدر، عشق پدر به دختر، خواهر به برادر، عشق یک مبارز سیاسی به ملت و وطن و در کنار این همه عشق یک موضوع بسیار ملتهب وجود دارد، اینکه میزان ظلم پذیری و عدالت تا کجا می تواند پیش رود و مرز اینها کجاست، چگونه می شود که این مرزها مخدوش می شوند و همه رفتارهای غیرقانونی زیر لوای قانون، قانونی می شوند و هر جنایتی رنگ و بوی قانونی به خودش می گیرد؟ در چنین شرایط دشوار و بلبشویی که هست وظیفه فردی هرکس چیست؟ این کار بیضایی از این نظر شبیه بسیاری از کارهایی است که نوشته، مثل عیار تنها، با محوریت وظیفه فردی هرکس در قبال جامعه، تاریخ و خودش. تمرین ها و بازنویسی متن چقدر زمان برد؟ همه کارهای ما خیلی فشرده پیش رفت؛ تبدیل فیلمنامه به نمایشنامه یک هفته زمان برد و تمرین ها همزمان آغاز شد. دیالوگ ها کامل حفظ شدند یا برای بخش های فیلم نیازی به تمرین های فشرده تئاتری نمی دیدید؟ نه، بازیگران باید تمام دیالوگ ها را مثل تئاتر حفظ می کردند.بچه ها نمی دانستند کدام بخش ها قرار است فیلم باشد و کدام نمایش و البته زمانی که فیلمبرداری انجام شد دیگر ۶۰درصد از کار انجام شده بود و کار بازیگران سبک تر شد. بازیگران از ابتدا که تصمیم به اجرا گرفتید در ذهنتان بودند؟ بله، خانم طباطبایی به این خاطر که صورتش امکان بازگشت به هجده سالگی و رفتن به ۴۲سالگی را داشت در ذهنم بود. حبیب رضایی هم که بیش از بیست سال است با هم کار می کنیم. بعداً فکری به ذهنم رسید که چرا از بازیگران آثار بیضایی استفاده نکنم، از سیامک اطلسی که قدیمی ترین آنهاست تا جدیدترینشان مثل هدایت هاشمی و شقایق فراهانی را دعوت کردیم و تقریباً 90درصد آنهایی که می خواستیم حضور یافتند. حتی علیرضا مجلل، با پایی که از سه جا شکسته بود سر صحنه فیلمبرداری حاضر شد. برای اجرا از منظر مجوز مشکلاتی پیش آمده بود، این به متن ربط داشت یا مشکل از جای دیگری بود؟ من اسمش را کارشکنی می گذارم، به ویژه از سمت بنیاد رودکی. شاید مشکل خود من بودم، شاید هم بیضایی بود. چون متن برای نمایشنامه خوانی تصویب شده بود؛ از وقتی اجرای نمایش صدام منتفی شد و سراغ آینه های روبه رو رفتم بنیاد رودکی هم رفتارش تغییر کرد و در دادن جای تمرین کارشکنی شد.ما قبلاً سر ساعت 9:30 به توافق رسیده بودیم اما دست آخر ساعت 18:30 را در نیمه مرداد به ما دادند؛ همیشه بدترین ساعت ها را به تئاتر می دهند در حالی که این سالن برای تئاتر است، نه ارکستر سمفونیک؛ سکوهای متحرک و رونده و گرد، طناب هایی برای بالا پایین کردن وسایل سنگین، نشان از این است که این سالن برای باله و اپرا و نمایش است، اپرا و باله که نداریم، اما همین نمایش را که داریم آزار می دهند، آن هم در پنجاهمین سال تأسیس تالار رودکی. اجرا در ساعت ۱۸:۳۰موجب دشواری های مالی برای ما شده است. بخشی از بنرهایتان هم جمع آوری شد، درست است؟ بله، ما با مجوز چند بنر با عکس آقای بیضایی در شهر نصب کردیم ولی نیروهایی که خودشان همیشه تنهایی تصمیم می گیرند بعد از سه روز آنها را جمع کردند. دخالت نیروهای خودسر تلخ ترین اتفاقی است که دامن هنر و تئاتر را گرفته. در بازبینی به متن ایرادی نگرفتند؟ نه، تنها به حجاب بازیگران ایراد گرفتند و ما توضیح دادیم که همه کلاه گیس است که از روده گوسفند ساخته شده کیهان هم همان موقع مطلبی نوشت علیه اندیشمندان و هنرمندان و بیضایی را به لابی گری با صهیونیسم متهم کرد. خوشبختانه بخش خردمند حاکمیت از اینها خط نمی گیرند و مسئولان عاقل اند وگرنه اکنون هیچ یک از هنرمندان نبودند. چنین رسانه هایی سر روز حسین نیت هایی را به ما بستند که اگر حرفشان ثابت می شد حکم ما اعدام بود. آدم احساس امنیت نمی کند، خوشبختانه چون حرفشان حقیقت نیست توان اثبات ندارند اما جو ناامنی و تشویش روانی در همه ما همواره وجود دارد.می خواهید این کار به یک فیلم کامل تبدیل شود؟ با این تصاویر که نه، زیرا آنها، حتی از نظر اندازه قاب، برای تالار وحدت و فیلم تئاتر تهیه شده اند؛ باید دید سرمایه چنین کاری فراهم می شود یا خیر. به مسئولان و مجوزها هم بستگی دارد.