پایگاه خبری الف 25 بهمن 1395 ساعت 12:26 http://alef.ir/vdcenn8evjh8ezi.b9bj.html?445158 -------------------------------------------------- پیشنهاد کتاب/ «ماه عسل ایرانی»؛ ویلهلم لیتن؛ ترجمه پرویز رجبی، ماهی عنوان : تبریز مه آلود* حمید رضا امیدی سرور، 25 بهمن 1395 -------------------------------------------------- متن : ماه عسل ایرانی نویسنده: ویلهلم لیتن ترجمه پرویز رجبی ناشر: ماهی، چاپ دوم 1394 401 صفحه، 14000 تومان شما می توانید کتاب ماه عسل ایرانی را تا یک هفته پس از معرفی با ۱۰ درصد تخفیف از فروشگاه اینترنتی شهر کتاب خرید کنید. ***** علاوه بر سیاحان فرنگی که شرح خاطرات مسافرت خود را به ایران نوشته اند، یکی از بهترین منابع پژوهش در تاریخ دو سده اخیر خاطرات دولت مردان خارجی است که به عنوان سفیر، کنسول و... در این دیار به مأموریت آمده اند. در این میان مورد دوم به مراتب ارزنده تر از اولی می تواند باشد چرا که این قسم آثار شرح خاطرات کسانی است که نه به عنوان مسافر و به صورت گذرا که به عنوان ساکنان چندین و چند ساله در میان مردم این دیار زندگی کرده اند و از این سبب، اغلب با شناخت بهتری از زندگی ایرانیان دست به قلم برده اند؛ از سوی دیگر خاطرات چنین اشخاصی تابع فراز و فرودهای سیاسی و اجتماعی است که از منظر آنها در خور روایت بوده است. در سالهای دور و نزدیک آثار گوناگونی با چنین ویژگی هایی ترجمه و منتشر شده اند که در این میان کتاب ماه عسل ایرانی اثر ویلهم لیتن یکی از شاخص ترین نمونه هاست. ویلهلم لیتن، کارمند بلند پایه سفارت آلمان در ایران بود. او که در زمان خدمت هنوز همسری اختیار نکرده بود، در فکر ازدواج با دختری آلمانی که به دلیل شرایط خانوادگی قصد دارد در آلمان زندگی کند، درخواست مرخصی می کند اما سفیر آلمان که برای او ماموریتی در نظر گرفته، ویلهم لیتن را از رفتن باز داشته و خانواده دختر را مجاب می کند که فرزندشان را برای ازدواج راهی ایران کنند. این ازدواج در سپتامبر ۱۹۱۳، در تهران سرمی گیرد. زوج جوان را خیال ماه عسل دارند که سفیر آلمان با مأموریت تأسیس کنسولگری آلمان در تبریز و تصدی مسئولیت این کنسولگری ویتن راهی آذربایجان می کند و این آغاز کتابی پر ماجراست که با ترجمه پرویز رجبی و به همت نشر ماهی منتشر شده است. آنچه ماه عسل ایرانی را به اثری ممتاز در میان نمونه های مشابه و البته کتابی جذاب و ارزشمند بدل می کند نخست شیوه خاطره نگاری ویلهم لیتن است که زبانی روایی و کم و بیش داستان گویانه را برای بیان رخدادهایی مستند به کار برده است. اما گذشته از این ویژگی در خور اعتنا، این محتوای کتاب است که آن را به یکی از ارزنده ترین منابع پژوهشی برای تاریخ نگاران و علاقمندان تاریخ در شناخت سالهای بعد از استبداد صغیر و فتح تهران توسط مشروطه خواهان بدل کرده است. به این ترتیب از یک سو شیوه خاطره نگاری نویسنده و از سوی دیگر مقطع زمانی که این خاطرات در حال وقوع است، کتاب را به اثری ارزنده بدل ساخته است. این روایت از سال 1914 آغاز می شود که یکی از مهم ترین سالها در تاریخ قرن بیستم محسوب می شود. زمانی که تغییر و تحولات تاریخی و معادلات سیاسی، اروپا را به سمت نخستین جنگ جهانی سوق می دهد. تبعات این تغییر و تحولات را به خوبی در مناسبات میان کنسولگری های فرانسه، انگلستان، روسیه و به خصوص آلمان که راوی خاطرات مسئولیت آن را در تبریز برعهده دارد می توان مشاهده کرد. حتی نخستین جرقه های اهمیت یافتن آمریکا به عنوان کشوری که در طول قرن بیستم به تدریج قدرت یافته خود را به سطح ابر قدرتی جهانی نزدیک می کند، مشاهده کرد. کشوری که به دلیل دور بودن از اروپا در روزگاری که کشورهای اروپایی با جنگ خود را ضعیف می کنند، نقش پررنگی پیدا می کند. پس عجیب نیست که برخی کنسولگری های دول اروپایی که کارمندانشان پیش از جنگ با هم مراوده دارند، با یکدیگر قرار می گذارند در صورت بروز جنگ از طریق کنسولگری امریکا با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. فاکتور مهم دیگری که در کنار زمان این رخدادها، به خاطرات ویلهم ویتن اهمیت می بخشد، جغرافیایی است که راوی در آن حضور دارد. با اینکه وقایع کتاب در شهری که صدها کیلومتر دورتر از پایتخت قرار دارد اتفاق می افتند، چیزی از اهمیت ماجرا کم نمی کند. شهر تبریز در دوران قاجاریه بعد از تهران به لحاظ سیاسی مهمترین شهر ایران محسوب می شد. آذربایجان منطقه ای بود که اغلب پادشاهان قاجاری در ایام ولیعهدی، در آنجا مشق حکومت داری می کردند. گذشته از این پیشینه خاص، این شهر نقش مهمی در شکل گیری وقایع انقلاب مشروطه بازی کرده بود. از همین روست که مهمترین تاریخ نویس انقلاب مشروطه (سید احمد کسروی) برای کامل کردن اثر ماندگار خود تاریخ مشروطه، کتاب تاریخ هجده ساله آذربایجان را نوشته است. سرزمینی که ستارخان و باقرخان و شیخ محمد خیابانی از آن برخاسته اند، چهره هایی که هر یک به نوعی نقشی پررنگ در مشروطیت داشته اند. از این که بگذریم در این ایام شهر تبریز جولانگاه یکی از دشمنان دیرینه ایرانیان، یعنی روسها بوده است. روسها تمام و کمال از محمد علی شاه در رویارویی و سرکوب مشروطه خواهان حمایت کردند با این حال سرانجام کار به شکست پادشاه مستبد قاجاری و پناهنده شدن او به سفارتخانه روس ها انجامید. روسها همچنین به واسطه سابقه اهانت و به توب بستن حرم امام هشتم شیعیان، همواره چهره ای منفور در تاریخ معاصر ایران داشته اند. بر این مجموعه بیفزایید جدا کردن بخشهای شمالی ایران، در جنگی نابرابر که با وجود شجاعت های عباس میرزا از این سرزمین جدا شد. در ایامی که مردم ایران با بیرون راندن محمدعلی شاه و بر تخت نشاندن پسر کوچکش احمد شاه غرق در شادمانی بودند، روسها تبریز را اشغال و شرایطی را به وجود آورده اند که حتی مردم جرات شادمانی نداشتند در این روزهای بحرانی، آذربایجان عملا در دست روس ها بود. اما دولت آلمان نیز نمی خواست رقیب سنتی خود را در چنین میدانی یکه تاز بگذارد، بنابراین با آذین بستن کنسولگری آلمان گامی برای شکستن اقتدار روسها برمی دارد. این حرکت کنسولگری آلمان باعث می شود که دیگر کنسولگری ها نیز از آنها تبعیت کنند و در نهایت تجار و مردم عادی نیز جرأت ابراز شادمانی پیدا کنند. خواننده این کتاب به روشنی می بیند که چطور روسها چشم طمع به این بخش از خاک ایران دوخته اند. تبریز در واقع شهری اشغال شده و بحران زده است که آشفتگی زندگی ساکنان آن را در بر گرفته. روس ها به طور رسمی اعلام کرده اند که از شهر تبریز خارج شده و به مرزهای رسمی خود بازگشته اند اما این دروغی بیش نیست. روسها اگرچه به ظاهر با بیرون بردن بخشی از نیروهای خود می خواهند اذهان مردم را گمراه کنند اما مخفیانه نیروهای جدیدی را جایگزین نیروهای رفته می کنند تا کماکان اقتدار خود را بر آذربایجان حفظ کنند. در چنین شرایطی است که جنگ جهانی نیز در اروپا آغاز می شود؛ ابتدا عثمانی و سپس آلمان علیه روسیه اعلان جنگ می کنند. این اتفاق مهم نوید روزهایی سخت را به کنسول گری تازه تاسیس آلمانی و کاردار آن آلمانی که احساسات وطن پرستانه شان بر انگیخته شده می خواهند برای شرکت در جنگ به کشور خود بازگردند، اما در تبریز عملا به اسارت سربازان کشور متخاصم درآمده اند. چنین شرایتی باعث می شود به طور مخفیانه در آذربایجان با آموزش سوارکاری و دیگر موارد لازم آماده گریختن از تبریز و رفتن به سمت کشور خود را دارند. ویلهم لیتن خاطرات این روزهای پر آشوب به طور مرتب نوشته است. او با پرداختی روایی، پرداختی دراماتیزه شده از رخدادهای این ایام پر ماجرا به خواننده این کتاب ارائه می کند. بنابراین فارغ از محتوای مستند تاریخی، این کتاب از چنان کششی برخوردار است که مخاطب را تا انتها با خود همراه می کند. در این رهگذر نویسنده تصویری ملموس از ایران استبداد زده ای ارائه می کند که اگر چه با شجاعت مردان و زنانش بر استبداد غلبه یافته اما حالا گرفتار دولت های بیگانه ای شده که یا همانند روسها چشم طمع به این سرزمین دوخته است و یا همانند آلمانها، انگلیس ها و... سرزمینی بی طرف را میدان رقابت های سیاسی خود قرار داده و به این سو و آن سو می کشد و از دیگر سو چنان که در جنگ جهانی دوم بی طرفی ایران را ندیده گرفته و ایران را اشغال کردند، در این دوران نیز با عدم توجه به اعلام بی طرفی ایران در مرزهای کشورها جولان می دهند. آن گونه که از لابه لای سطور نوشته شده در این کتاب می توان دریافت، آلمانیان در قیاس با دیگر بیگانگان حاضر در ایران رابطه ای صادقانه و اخلاقی تر با ایرانیان داشته اند؛ احساسی که بارقه های آن را در نگاه طرف مقابل هم می توان دید. اگر چه شاید انگیزه چنین مسئله ای در این بوده که آنها هیچ گاه منافعی استعماری همچون روس ها و انگلیسی ها در ایران نداشته اند و چه بسا به واسطه دشمنی دیرینه با رقبای اروپایی خود سمت مردم ایران را گرفته اند. بخشهای پایانی کتاب شرح سفر ویلهم لیتن به بغداد و اقامت در این شهر و در عین حال سیر سفرهای دیگری است که در مجموع نه تنها از چند و چون زندگی مردم ایران و شرق عراق در آن روزگار حکایت دارد. بلکه در عین حال از تغییر و تحول هایی حکایت دارد که نخستین جرقه های شکل گیری خاورمیانه در دوران بعد از جنگ است. کتاب حاضر اما تنها بخشهایی از خاطرات ویلهم ویتن را دربر می گیرد که عمده آن در ایران و بخشی از آن در بغداد می گذرد و مربوط به سالهای 1914 و 1915 است. پرویز رجبی کتاب را با پس گفتاری کوتاه درباره سرگذشت ویلهم ویتن در سالهای پس از 1915 به پایان می برد. باید اشاره کرد که مترجم در سالهای پیش از انقلاب، بخشهایی از این ترجمه را در مجله تماشا به چاپ سپرده بود. دکتر کیانوش کیانی سهم ویژه ای در جمع آوری و سروسامان دادن به اوراق این ترجمه قدیمی داشته که ویراستاران نشر ماهی همچون همیشه با دقت و شایستگی آن را ویراسته و اثری با نثری هموار و دلپذیر برای خواننده فارسی زبان ارائه کرده اند. ........................................ پی نوشت: * برای عنوان نوشته از نام رمان جذاب سعید اردوبادی با ترجمه سعید منیری درباره دوران مشروطه استفاده شده است.