پایگاه خبری الف 7 اسفند 1395 ساعت 15:21 http://alef.ir/vdcfejdjxw6dj1a.igiw.html?444970 -------------------------------------------------- پیشنهاد کتاب/«درست استدلال کردن»،جان شاند، ترجمه تورج قانونی؛ آگاه عنوان : منطقی بودن یا نبودن؟ سید محمدرضا آذرکسب*؛ 7 اسفند 1395 -------------------------------------------------- متن : درست استدلال کردن نویسنده: جان شاند مترجم: تورج قانونی ناشر: آگاه، چاپ اول 1395 162 صفحه، 11000 تومان شما می توانید کتابدرست استدلال کردن را تا یک هفته پس از معرفی با ۱۰ درصد تخفیف از فروشگاه اینترنتی شهر کتاب خرید کنید. **** استدلال کردن فعالیتی است که انسان را از دیگر حیوانات متمایز می کند؛ بر همین اساس دانشمندان و فیلسوفان از دوران باستان بدین سو فراوان به آن پرداخته اند. در این میان افرادی علاوه بر مقام توجیه، در مقام کشف نیز به دنبال استدلال هستند که به اصطلاح ابن الدلیل خوانده می شوند، اینان اهمیتی دوچندان برای این مقوله قائل اند، بنابراین طبیعی است که یکی از کهن ترین شاخه های دانش، منطق یا نحوه ی درست استدلال کردن بوده که از زمان ارسطو تاکنون فراز و نشیب های بسیاری به خود دیده است. کتاب درست استدلال کردن اثر جان شاند که با ترجمه ایرج قانونی به همت نشر آگاه به بازار آمده، می کوشد با رویکردی تحلیلی به نقد و بررسی این مسئله بپردازد. مترجم در دیباچه ی کتاب ابتدا با اشاره به تقارن پرسش و استدلال، به مقوله ی پرسش پرداخته و با استفاده از اصطلاح من استعلایی، عبارت پرسش استعلایی را مطرح می کند و آن را پرسش از چیستی پرسش برمی شمارد. در همین راستا او به چیستی درستی می پردازد و بیان می کند این معیار باید ذاتاً نادرستی را نفی کند. ناشر انگلیسی در مقدمه خود بیان می کند که استدلال راه کشف حقیقت است و این کتاب توضیحی برای ماهیت استدلال درست و نحوه ی شناخت و به وجود آوردن این گونه استدلال ها به شمار می آید. مولف نیز در مقدمه اش هدف از تالیف کتاب را ارائه ی ابزاری منطقی برای اصلاح استدلال ها بیان کرده است. او عدم توجه به درستی استدلال را امری خطرناک می خواند که منجر به بردگی انسان می شود. نویسنده بحث را با مبنای عقلی درست استدلال کردن آغاز می کند. او ابتدا تفاوت استدلال درست و خطابه ی خوب را موجه بودن استدلال درست برمی شمارد، سپس استدلال درست را به استدلالی قیاسی که مقدماتی صادق و صورتی معتبر دارد، محدود می کند و مغالطه را ترفندی روانی برای درست جلوه دادن استدلال نادرست عنوان می کند. در ادامه او خاطر نشان می کند که ما در امور روزمره نتایج استدلال های خود را به جهان پیرامون استناد می دهیم و در حقیقت به طور تلویحی فرض می کنیم این جهان طبق قواعد ذهن ما عمل می کند. پس از بیان این مطلب نویسنده میان استدلال های عینی و استدلال های معطوف به شخص تمایز می نهد و این تمایز را مفهومی می خواند. در این کتاب استدلال های غیر قیاسی دلیلی برای باور به شمار نمی آیند، حتی اگر به باورهایی درست منتج شوند. به طور خاص استدلال های استقرایی ضعیف شمرده می شوند، زیرا از اصل یکنواختی طبیعت بهره می گیرند که بدیهی نیست چون نفی آن به تناقض نمی انجامد. نویسنده خاطر نشان می کند که اقامه ی دلیل از راه قیاس مستلزم ضروری دانستن حقایق جهان نیست. او همچنین می گوید که بسیاری از استدلال های روزمره که ما به درستی آن ها اطمینان داریم نیز قیاسی هستند، اما به علت داشتن مقدمات پنهان از قیاسی بودن آن ها غافل می مانیم. نویسنده بحث درمورد ماهیت صدق را به معرفت شناسی واگذار می کند اما اجمالاً این مطلب را که هر گزاره ای یا صادق است یا کاذب را می پذیرد و میان گزاره ی حقیقتاً صادق و گزاره ای که ما گمان می کنیم صادق است، تمایز می نهد. او البته اعتراف می کند که بیشتر مردم از طریق مطابقت با تجربه، صدق و کذب گزاره ها را مشخص می کنند و بر آن، عوامل روا ن شناختی را برای پذیرش گزاره ها می افزایند. اما مولف، این راه ها را برای رسیدن به حقیقت قوی نمی داند. او مشخص کننده ی درستی استدلال را امری دستوری می داند نه توصیفی و مهم ترین وظیفه ی هر شخص را یافتن شیوه ی استدلال برمی شمارد. در ادامه به انواع استدلال ها پرداخته می شود. ابتدا به تعریف استدلال، گزاره و جمله پرداخته می شود و سپس حالات ممکن گزاره از نظر صدق و کذب بیان می گردد. در ادامه به چند نکته مانند امکان تأخر مقدمات از نتیجه، نسبی بودن مقدمات و نتیجه و بیان ارزش استدلال اشاره می گردد. پس از این مباحث نویسنده به سراغ تعریف منطق می رود. او این علم را بررسی صورت های درست و نادرست یک استدلال معرفی می کند. او همچنین خطابه را هنر اقناع با استفاده از زبان تعریف می کند تا از منطق جدا گردد. در صفحات بعدی، مولف برای روشن تر شدن این تفاوت مثال هایی برای استدلال های درست اما فاقد اقناع کنندگی و همچنین مثال هایی برای استدلال نادرست اما قانع کننده بیان می کند. پس از گذر از این مباحث، شرط حداقلی پرداختن به بحث عقلی، منتفی دانستن تصدیق و نفی همزمان یک گزاره عنوان می شود؛ البته نویسنده می پذیرد که ممکن است برخی مردم به سبب علل روان شناختی، باورهای متناقضی داشته باشند. بیان صورت استدلال های معتبر، مطلب دیگری است که در ادامه به آن پرداخته می شود. در همین راستا به صورت گام به گام خواننده با مقدمات منطق سنتی و تعدادی از استدلال های معتبر و نامعتبر آشنا می گردد. چگونگی عقیم شدن یک استدلال نیز بحث مهمی است. علت سخت تر بودن خواندن کتاب های علمی نسبت به کتاب های رمان، کاوش ذهن برای ارزیابی استدلال های علمی است. نویسنده برای راحت تر کردن کار خوانندگان در کتاب های مذکور، میان دو مفهوم شکست عینی استدلال ها و شکست معطوف به شخص تمایز قائل می شود. در ادامه دو عامل برای شکست عینی استدلال بیان می شود و برای هر یک مثالی ذکر می گردد. نخستین عامل نامعتبر بودن صورت استدلال است و عامل دیگر این است که حداقل یکی از مقدمات کاذب باشد. البته در صورت بروز عامل نخست یا وجود هر دو عامل به صورت همزمان، ممکن است نتیجه صادق بشود اما استدلال همچنان عقیم می ماند. نویسنده پس از بررسی عوامل شکست عینی استدلال به سراغ اسباب شکست معطوف به شخص می رود. او نخستین سبب این اتفاق را غیر قابل قبول بودن استدلال می داند و آن را نفهمیدن صدق مقدمات یا اعتبار صورت استدلال توسط مخاطب تعریف می کند. بحث دیگری که ممکن است باعث شکست معطوف به شخص شود، پیچیدگی و نامعلوم بودن اعتبار خود استدلال است. در پایان این فصل بار دیگر خاطر نشان می شود که دو ویژگی اعتبار برای استدلال و صدق برای مقدمات کلید فهم عقیم بودن استدلال هستند. فصلی نیز به تعاریف اختصاص دارد که نویسنده در آن به نقش تعاریف در ارتباط با استدلال ها پرداخته است. ابتدا بیان می شود که معنا می تواند به تعیین صدق و کذب گزاره ها و اعتبار یا عدم اعتبار استدلال ها کمک کند. در همین رابطه یک مثال از هر دو جنبه ی صورت و صدق مورد بررسی قرار می گیرد. نویسنده دو راه پرداختن به مفهوم و پرداختن به مصداق را برای روشن سازی معنا پیشنهاد می کند و برای هر کدام، مثال هایی را عنوان می نماید. پس از این مباحث به شرایط لازم و کافی در تعریف پرداخته می شود و ماهیت و تفاوت این دو در خلال مثال های عینی به بحث گذاشته می شود. در این کتاب مباحث منطق نمادین نیز از نظ نویسنده دور نمانده، جان شاند در ابتدا کلی بودن مباحث منطق را علت استفاده از نماد در آن عنوان می کند و خلاصه شدن گزاره ها و اجتناب از درگیرشدن با محتوا را مهم ترین فایده ی آن می داند. او دو روش جدول ارزش و قواعد استنتاج را برای اعتبار سنجی مطرح می کند و هر کدام را به تفصیل توضیح می دهد. او همچنین منطق گزاره ها و منطق محمول ها را دو بخش بنیادین منطق جدید می نامد و با تعدادی مثال زیر بخش های هر کدام را تشریح می کند. نویسنده در فصل پایانی کتاب به این مطلب می پردازد که فهم استدلال به تنهایی کافی نیست و نیاز است موانع پذیرش استدلال نیز برطرف گردد. وی فرآیندهای ذهنی انسان را به سه دسته ی عقلی، ضدعقلی و غیرعقلی تقسیم می کند. او نقش فرآیندهای غیرعقلی را در انسان پررنگ می داند و آن ها را جدی ترین مانع استدلال کردن توسط آدمی می داند. مسئله مهم تجویزی بودن و واقعی نبودن منطق نیز توضیح داده می شود؛ به این معنا که در زندگی واقعی، مردم بیش تر تحت تأثیر عوامل روان شناختی و غیر عقلی رفتار می کنند. البته مولف در نظر گرفتن احتمالات عقلانی و غرایز و عواطف را نیز برای زندگی ضروری می داند، اما معتقد است این مسائل نباید همه ی زندگی شخص را تشکیل دهند. برای مثال ما باید عادت های خود را بررسی کنیم و تنها هنگامی که یک بار بر درستی آن ها استدلال کردیم، آن ها را ادامه دهیم. گام نخست در این راه این است که امکان اشتباه در عقاید خود را بپذیریم. پس در جایی که به استدلال نیاز است، باید این امکان را به خود یادآوری کرده و سپس استدلال کنیم. مولف در پایان روش رسیدن به این مهارت را تمرین کردن و توجه به اخلاق استدلال معرفی می کند. کتاب درست استدلال کردن اثری است خواندنی که آموزه های بسیاری برای علاقمندان این مباحث به همراه دارد و فرصت خواندن آن را نباید از دست داد. * کارشناس ارشد فلسفه و کلام اسلامی